Mensch, durf te denken!

In het autobiografische verhaal ‘Het grote medelijden’ schrijft Willem Frederik Hermans: ‘Wie scheldt op joden, negers enz, is niet alleen een imbeciel die in groepen denkt, maar verwacht bovendien zijn redding van zijn eigen groep. Onbetwistbaar teken van onherroepelijke middelmatigheid’.

Het is een citaat waar ik de afgelopen weken, tijdens het weer oplaaien van de Kulturkampf, regelmatig aan heb gedacht. Niemand onder de 85 leest hem nog dus bij deze: Hermans was behalve een groot schrijver een ontembare non-conformist. Hij zorgde in de polder op gezette tijden voor grote deining door een scherpkantige kei in het dode vijvertje te gooien. Het begrip bestond toen nog niet maar politieke correctheid zou zijn polemische sappen meteen tot verhoogde activiteit hebben aangezet. De deugburger, je ziet het gif uit zijn pen spuiten.

Hermans (1921-’95) is in zijn tijd ook van racisme beschuldigd. Amsterdam weerde een tentoonstelling van zijn schrijfmachineverzameling omdat hij op bezoek was geweest in het Zuid-Afrika van de Apartheid. Dat vonden ze in de Gemeenteraad de passende straf. Alsof hij, getrouwd met een Surinaamse vrouw, zou heulen met het bewind. Een non-conformist kent geen groter vijand dan het grauwe peloton van de ja-knikkers en in-de-pas-lopers.

Terug naar het citaat en waarom ik daar aan moest denken. Wat Hermans aan de orde stelt is de plaats van het individu. Ben je vooral lid van een groep, bepaalt pigment, geslacht of religie je identiteit, of ben je toch in de eerste plaats een persoonlijkheid met eigen onderscheidende eigenschappen? En in het voetspoor daarvan: onderwerp je je met gepaste souplesse aan de groepsdwang of wordt dat toch te gauw zelfverloochening.

Voor iemand op de gedachte komt: ik ontken niet dat bij ons in de polder gediscrimineerd wordt. En dat het op grote schaal en zelfs systematisch voorkomt. Net zo min als ik bestrijd dat je alleen met collectieve actie een vuist kan maken. Dat doet elke emancipatiebeweging en het is de enige weg naar erkenning en gelijke rechten. Dat is zo vanzelfsprekend dat we er hier geen woorden meer over vuil hoeven te maken.

En wat ik nu schrijf is ook geen wereldschokkend of zelfs maar verrassend inzicht. Het is de klassieke vraag waar menig filosoof zijn meestal evenmin verrassende gedachten over heeft laten gaan en tot een evenmin verrassend antwoord komt. Hier is ie: we hebben niet één identiteit, maar meerdere.

Om het gemakshalve bij mijn eigen geval te houden: blanke man, hetero, journalist, Ajax-fan, Cruijff-adept, muziekliefhebber (klassiek, jazz) minimimale ecologische voetfadruk (geen auto, al jaren niet in vliegtuig gezeten en vrijwel alles met en op de fiets). Dat zijn al zeven eigenschappen die ik spontaan, zonder na te denken optik. En als ik erover na ga denken, komen er vast meer, maar daar zal ik u niet mee lastig vallen.

Als eerste in de opsomming staat inderdaad blank. Een psycholoog zal vermoedelijk zeggen: ‘dat is niet voor niks’. En net als die andere dingen die ik niet ga ontkennen, zal ik niet ontkennen dat die kleur een rol in mijn leven heeft gespeeld. De polder is geen VS of Zuid-Afrika tijdens de Apartheid, maar een licht uitgevallen dosering van het pigment was en is zonder meer een ‘systemisch’ voordeel.

Maar is het alles bepalend, overheerst het volledig al die zes andere eigenschappen? Kan je, logische volgende vraag, die identiteit exclusief vastpinnen op één, in dit geval in het oog springende eigenschap? Leidt dat op den duur niet tot verschraling? Al dan niet vrijwillige contactbeperking tot gelijkgestemden en dito gekleurden? Lekker met zijn allen gelijk hebben in de eigen bubbel? Met als ijzeren consequentie conformisme, eenheidsdenken en denkverboden?

Op die vragen is geen eensluidend antwoord mogelijk. Het hangt vooral af van iemands levensloop, omstandigheden, pech, geluk en, inderdaad, neiging tot aanpassing. Wie als ‘mens van kleur’ te vaak de blanke deksel op zijn neus heeft gekregen zal er heel anders over denken dan de corpsbal met de wind in de blanke zeilen.

Maar het moet het debat niet dood slaan. In discussies op eieren lopen, elk woord op de weegschaal leggen, geen relativerende opmerking, laat staan grap, leuk of misplaatst, meer durven maken, en, uiteindelijk, zelfcensuur. Zoals laatst bij de BBC die afleveringen van Fawlty Towers en Little Britain schrapte omdat ze wel eens aanstoot zouden kunnen geven. Of zoals bij de New York Times, waar de opinieredacteur moest opstappen omdat hij een pro-Trump stuk van een Republikeinse senator in de krant had gezet.

Bij ons in de polder heersen nog geen Amerikaanse toestanden waar op menig campus en redactie dag en nacht de immer waakzame deugpolitie patrouilleert. Maar als Johan Derksen een slechte grap maakt over een zwarte activist slaan de golven van verontwaardiging over de dijken en weet het koor van de deugdzamen niet hoe hard ze moet joelen. Met als bij-effect, of misschien zelfs hoofdeffect dat ze zich lekker met zijn allen moreel superieur voelen.

We kunnen het hem niet meer vragen, maar dat is denk ik ook wat Hermans bedoelde met dat ‘onbetwistbaar teken van onherroepelijke middelmatigheid’.

7 reacties op ‘Mensch, durf te denken!

  1. Wordt een beetje moe van dit soort verhalen. De vergelijking witte corpsbal met de wind in de zeilen, tegenover een gekleurde mens die een blanke deksel op neus heeft gekregen.
    De wat u noemt gekleurde mens, de kleur maakt niet uit maar het gedrag is vaak bepalend.
    En ja de gekleurde mens is oververtegenwoordigd in de misdaadcijfers dat wil niet zeggen dat de niet gekleurde dus ik moet zeggen blanke mensen allemaal lieverdjes zijn.
    Ja veel aanslagen zijn gepleegd namens de Islam, dat wil niet zeggen dat alle Moslims aanslagen plegen.
    Wees blij met wie je bent, ongeacht je kleur.
    Wees blij met de voorzieningen die je hier hebt.
    Maar probeer niet mensen wijs te maken dat ze zo’n beetje halve of hele racisten zijn om ze op de knieën te dwingen.
    En dat kruiperige meehuil gedrag van mensen dat is misselijk makend.
    De opmerking van Akwasi was verwerpelijk, de grap van Derksen was zi slecht niet, en de geniepigheid van Genee was om te kotsen.
    En nu , All lives Matter, en een beetje normaal doen!

    Like

  2. Ik word eerlijk gezegd ook wel een beetje moe van de door rechts uitgelokte identiteitsdiscussies die louter dienen om te verhullen dat het gewone volk wordt opgelicht waar het bij staat. Het is niet voor niets dat deze trend afkomstig is uit de VS waar rechts doorgaans inzet op identiteit, gender en religieuze discussies. Rechts weet dat er genoeg politiek correcte progressieve liberalen zijn die hier maar al te gretig op zullen duiken. En zowaar, ook in Nederland vindt dit doelloze identiteitsgekibbel nu in alle hevigheid plaats.

    Dit dient één doel: de aandacht afleiden van de schandelijke neoliberale afbraak van sociale voorzieningen, veiligheid, onderwijs, gezondheidszorg en infrastructuur. Alsmede de constante stroom van bevoegdheden van onze natie naar de Europeesche Unie, waar geen democratische check op kan plaatsvinden omdat rechts al eeuwenlang meer democratie heeft tegengehouden (al dient gezegd dat Thierry een witte raaf is in dit opzicht). De gekleurde medemens wordt een rad voor de ogen gedraaid met een discussie die nergens toe zal leiden. Intussen wordt een ieder uitgekleed waar hij of zij bij staat… en u blijft maar vrolijk stemmen op dit rechtse kabaal van multinationals en elitaire politici.

    Like

  3. Goed artikel Peter, helemaal mee eens.
    Er zouden meer Hermansjes, Derksjes, Teeuwtjes etc. moeten zijn.
    Vind eerlijk gezegd ook dat Klaas Dijkhoff een pluim verdient door te zeggen dat hij Veronica Inside een goed programma vindt waar hij graag naar kijkt, zal hem door de VVD niet in dank zijn afgenomen.

    Hoop voor het CDA dat Omtzigt de nieuwe partijleider word, maar ben zeker geen CDA kiezer, dus voor mij mag het de Jonge worden die zeker minder zetels zal behalen.

    Like

  4. Door alle hektiek zou je bijn vergeten dat WIT ook ’n kleurtje is.

    En dat we dus allemaal kleurlingen zijn.

    M.i. is het ene kleurtje niet meer
    of minder dan het andere kleurtje!

    Betonen van wederzijds respect in de dagelijkse praktische activiteiten is, volgens mij,
    het enige en het goede wat door elk mens gewenst/gedaan mag/kan worden.

    Dat is toch niet zo moeilijk.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.